Þann 4. mars birti framkvæmdastjórn Evrópusambandsins löggjafartillögu um svonefndan iðnaðarhraðal eða Industrial Accelerator Act (hér eftir IAA). Gert er ráð fyrir að tillagan verði ein meginstoðin við framkvæmd stefnumörkunar um aukna samkeppnishæfni atvinnulífs í ESB og um aukna afkastagetu iðnaðar í strategískum geirum samfara afkolun en markmið tillögunnar er að framleiðsluiðnaður standi undir 20% af vergri landsframleiðslu ESB fyrir árið 2035.

Með tillögunni er kynntur evrópskur forgangur auk krafna um lágt kolefnisspor í opinberum innkaupum og stuðningskerfum hins opinbera. Þannig er lagt til að gerðar verði kröfur á tilteknum stefnumarkandi sviðum, í opinberum útboðum og við veitingu ríkisaðstoðar, um að tiltekið hlutfall af vörum sem keyptar eru inn séu framleiddar í ESB. Til að byrja með er lagt til að þetta eigi við um stál, sement, ál, bifreiðar og hreintækniiðnaðarvörur. Mögulega verður fleiri vöruflokkum bætt við síðar, þegar og ef tilefni þykir til.

Lágt kolefnisspor og áhrif á áliðnað

Líkt og fyrr segir munu þessar kröfur í upphafi gilda um valin lykil- og stefnumótandi atvinnusvið, þ.á m. áliðnað. Samkvæmt tillögunni munu verkefni sem verða hlutskörpust í útboði eða fá stuðning úr opinberum sjóðum á sviðum bygginga, innviða og samgangna þurfa að sýna fram á að 25% þess áls sem notað er sé með lágt kolefnisspor og upprunnið innan ESB. Markmiðið með þessari nálgun er að efla framleiðslugetu í Evrópu og örva eftirspurn eftir hreinni tækni og vörum sem framleiddar eru innan Evrópu.

Kröfur um lágt kolefnisspor verða skilgreindar í afleiddri löggjöf, þ.e. síðar tilkominni löggjöf sem byggir á IAA, og verða samræmdar við kröfur annarrar Evrópulöggjafar, Reglugerðar um vistvæna hönnun sjálfbærra vara, Ecodesign Regulation (1). Gert er ráð fyrir að viðkomandi afleidd löggjöf, svonefnd framseld reglugerð, fyrir ál verði lögð fram árið 2027.

Kröfur um evrópskan uppruna (e. made in Europe)

Einn af meginþáttum löggjafartillögunnar eru kröfur, á tilteknum strategískum sviðum, í opinberum útboðum og við veitingu ríkisaðstoðar, um að tiltekið hlutfall af vörum sem keyptar eru inn séu framleiddar í ESB.

Markmið tillögunnar er að efla eftirspurn eftir vörum sem framleiddar eru innan ESB og efla þannig efnahagslegan viðnámsþrótt og strategískt sjálfræði sambandsins (e. strategic autonomy). Markmiðið er þannig jafnframt að draga úr ósjálfstæði ESB er kemur að mikilvægri tækni og aðföngum frá þriðju ríkjum og auka samkeppnishæfni í lykilgreinum eins og hreintækniiðnaði, bíliðnaði og hergagnaiðnaði.

Kröfur um uppruna innan ESB voru umdeildar innan framkvæmdastjórnar ESB við vinnslu málsins en framlagningu gerðarinnar var frestað í tvígang þar sem sætta þurfti ólík sjónarmið aðildarríkja. Að lokum var ákveðið að beita fremur víðtækri og aðgengilegri nálgun. Með uppruna innan ESB er átt við framleiðslu innan ESB, þ.e. þeirra 27 ríkja innan ESB en ekki EES-EFTA ríkjanna. Uppruni innan ESB nær ekki yfir EES ríkin nema þau innleiði löggjöfina í EES samninginn. Ef og þegar málið er innleitt i samninginn hafa þau aftur a móti að fullu jafna stöðu gagnvart samkeppnisaðilum í Evrópu í skilningi gerðarinnar.

Ef innleiðing í EES dregst eða verður ekki að veruleika er þó mögulegt að íslenskt ál verði engu að síður jafngilt uppruna innan ESB eftir tveimur leiðum. Annars vegar yrði framleiðsla í þriðju ríkjum, sem hafa gert fríverslunarsamning eða tollabandalag við ESB, talin jafngilda uppruna innan sambandsins. Hins vegar myndi slíkt einnig gilda um ríki sem eru aðilar að samningi um opinber innkaup (Government Procurement Agreement (2)). EES-samningurinn ætti í grundvallaratriðum að falla undir skilgreiningu samnings um fríverslunarsvæði og Ísland er jafnframt aðili að samningnum um opinber innkaup.

Þannig ætti ál framleitt á Íslandi að geta talist hafa uppruna innan ESB. Það þýðir t.d. að ef opinbert fé frá ESB kemur að verkefnum yrði líklegra að ál frá Íslandi yrði fyrir valinu frekar en til dæmis frá Kína. Ókosturinn við að uppfylla skilyrði um uppruna innan ESB á grundvelli fríverslunarsamnings eða samningsins um opinber innkaup er sá að ESB gæti afturkallað slíka stöðu ef ákveðin skilyrði koma til. Með hliðsjón af fyrirsjáanleika fyrir fjárfestingar væri því æskilegast fyrir Ísland að löggjafartillagan væri skýr um að skilyrði um evrópskan uppruna taki til allra ríkja sem eru hluti af innri markaði ESB. Ef það verður ekki raunin er nauðsynlegt að Ísland öðlist þessa stöðu með formlegri innleiðingu í EES-samninginn.

Önnur atriði

Löggjafartillagan kveður einnig á um að aðildarríki skuli setja á fót eina samræmda gátt (e. one-stop-shop) fyrir leyfisveitingar fyrir mikilvæg verkefni á sviði iðnaðar. Jafnframt ber aðildarríkjum að skilgreina sérstök hraðleiðarsvæði fyrir slík verkefni, þar sem umhverfismat verður einfaldað og því hraðað.

Loks setur tillagan skilyrði fyrir beinum erlendum fjárfestingum í rafhlöðutækni og virðiskeðjum rafhlöðugeymslukerfa, rafknúnum bifreiðum og rafkerfum tengdum þeim, sólarrafkerfum og í námuvinnslu og endurvinnslu mikilvægra hráefna. Markmiðið er að koma í veg fyrir að erlendir fjárfestar yfirtaki að fullu fyrirtæki innan ESB án þess að það skili ávinningi fyrir efnahag ESB.

Tengsl IAA við Net Zero Industry Act

Líkt og áður segir er mikilvægt að Ísland sem framleiðandi innan ESB hafi skýra stöðu þegar kemur að skilyrðinu um evrópskan uppruna.. Innleiðing IAA í EES samninginn gæti reynst sérstaklega flókin þar sem IAA felur í sér breytingar á Net-Zero Industry-reglugerðinni, sem enn er hluti af EES-innleiðingarhallanum vegna yfirstandandi ágreiningsmála, svo sem um beitingu EES- samningsins á landgrunn Noregs. Nýlegt álit EFTA-dómstólsins staðfesti að EES- samningurinn næði til landgrunnsins en endanleg niðurstaða Hæstaréttar Noregs liggur ekki fyrir.

Næstu skref

Eins og staðan er nú er Ísland ekki talið falla undir skilgreiningu á uppruna innan ESB, en myndi hins vegar uppfylla skilyrði um sambærilega stöðu þar sem landið er hluti af fríverslunarsvæði með ESB og hefur undirritað samninginn um opinber innkaup (GPA). Hvernig þetta yrði útfært í framkvæmd er þó enn nokkuð óljóst.

Íslensk fyrirtæki þurfa fyrirsjáanleika til lengri tíma og kjósa því líklega að falla skilyrðislaust undir kröfu um uppruna innan ESB. Ef löggjafartillagan er ekki skýr hvað þetta varðar er einfaldasta leiðin að tryggja þessa stöðu með innleiðingu í EES-samninginn. Hins vegar er rétt að taka mið af ákveðinni óvissu þar sem gerðin mun að öllum líkindum taka breytingum og Evrópuþingið og ráðið geta enn breytt viðmiðunum um uppruna innan ESB.

Neðanmálsgreinar:

(1) Regulation (EU) 2024/1781 of the European Parliament and of the Council of 13 June 2024 establishing a framework for the setting of ecodesign requirements for sustainable products, amending Directive (EU) 2020/1828 and Regulation (EU) 2023/1542 and repealing Directive 2009/125/EC

(2) Samningurinn um opinber innkaup (Government Procurement Agreement – GPA) er alþjóðlegur samningur innan Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar (WTO) sem hefur það markmið að opna markaði fyrir opinber innkaup milli aðildarríkja.