Þann 4. febrúar ákvað peningastefnunefnd Seðlabanka Íslands að halda stýrivöxtum bankans óbreyttum. Verðbólgumælingar seinustu mánaða hafa enda reynst óhagfelldar og þó skatta- og gjaldabreytingar hins opinbera hafi reynst fyrirferðarmiklar í janúarmælingunni er undirliggjandi verðbólguþrýstingur enn of mikill.

Í yfirlýsingu sinni tilgreindi peningastefnunefnd miklar launahækkanir sem einn helsta áhættuþáttinn: „Þrátt fyrir tímabundna aukningu verðbólgu í byrjun árs hafa verðbólguhorfur til lengri tíma lítið breyst. Óvissa er þó mikil enda launahækkanir enn töluverðar og verðbólguvæntingar mælast áfram yfir markmiði.”

Þórarinn G. Pétursson, varaseðlabankastjóri, bætti um betur á kynningarfundi bankans í kjölfar vaxtaákvörðunar: „Ég held að það sé kominn tími til að við bara stöldrum við sem þjóð og segjum: Hvenær ætlum við að hætta þessari tilraun að hækka kostnað og laun langt umfram það sem þjóðarbúið getur staðið undir, og langt umfram það sem gerist í öðrum löndum, en á sama tíma ætlast til þess að verðbólga sé lítil og lág og vextir séu bara eins og í öðrum löndum?”

Það er því engum blöðum um það að fletta að launaþróun er að mati Seðlabankans einn helsti sökudólgurinn þegar kemur að almennum verðbólguþrýstingi um þessar mundir. Umræðan um áhrif launaþróunar á verðlag er ekki ný af nálinni, enda reynist verðbólga á Íslandi oft þrálát m.a. vegna ósjálfbærra nafnlaunahækkana. Sú þróun sem Þórarinn vísar til birtist með skýrum hætti þegar þróun launakostnaðar á hverja framleidda einingu er borin saman milli Norðurlandanna, svo nærtæk dæmi séu tekin.

Það gefur augaleið að ef kostnaður, t.a.m. laun, vex langt umfram verðmætasköpun þarf eitthvað undan að láta. Þegar eftirspurn eftir vörum og þjónustu er sterk, m.a. vegna mikilla launahækkana, er að sama skapi auðveldara að velta kostnaðarhækkunum aftur út í verðlagið og vítahringurinn heldur áfram. Það á þó ekki við um fyrirtæki í alþjóðlegri samkeppni – samkeppnisstaða þeirra versnar einfaldlega með tilheyrandi skaða fyrir þjóðarbúið. Þetta hafa nágrannar okkar á Norðurlöndunum viðurkennt með því að láta útflutningsgreinar leiða launaþróun til að varðveita samkeppnishæfni þeirra. Miklar launahækkanir undanfarinna ára hafa leitt til þess að launakostnaður er nær hvergi meiri en á Íslandi.

Hver er þáttur kjarasamninga?

Við undirritun Stöðugleikasamningsins í ársbyrjun 2024 sammæltust samningsaðilar um hafa það að markmiði að stuðla að minnkun verðbólgu og þar með lækkun vaxta með gerð ábyrgra kjarasamninga. Gert var ráð fyrir að árlegt svigrúm til launahækkana væri um 4%, samsett af verðbólgumarkmiði Seðlabankans (2,5%) og langtímaþróun framleiðnivaxtar (1,5%). Mat á heildarkostnaði þeirra samninga sem undirritaðir voru á almennum vinnumarkaði var nokkurn veginn í samræmi við það markmið, þó launahækkunum hafi verið misskipt milli tekjuhópa í samræmi við áherslur verkalýðshreyfingarinnar. Hlutfallslegur munur var hins vegar minni en oft áður. Samningsaðilar náðu þó ekki saman um að taka tillit til launaskriðs þegar svigrúm til launahækkana var metið en það var og er mat Samtaka atvinnulífsins að ekki verði horft fram hjá staðreyndum er varða launaskrið og aðra þætti launamyndunar þegar kjarasamningar eru endurnýjaðir. Eftir áralangar krónutöluhækkanir kjarasamninga með tilheyrandi handstýringu á hlutfallslaunum er hætt við að eitthvað gefi undan sem birtist m.a. í launaþróun umfram kostnaðarmat kjarasamninga.

Launaþróunin í hagkerfinu hefur síður en svo verið í takti við þau 4% sem lagt var upp með í kjarasamningunum. Annars vegar fór opinberi markaðurinn fram úr þeim almenna og hins vegar hafa hækkanir á almenna markaðinum mælst talsvert umfram það sem samið var um. Til viðbótar hefur framleiðniþróun ekki verið hagfelld - það hefur því reynst lítil innistæða fyrir þeim launahækkunum sem samið var um. Það er gjarnan skautað fram hjá þeirri áhættu sem atvinnurekendur undirgangast þegar þeir semja um launahækkanir fram í tímann án þess að hafa nokkra vissu fyrir því að aukin verðmætasköpun verði til staðar til að standa undir slíkum hækkunum.

Ef umsamdar launahækkanir í kjarasamningum reyna á þanþol efnahagslífsins, af hverju er launavísitalan þá að þróast langt umfram það sem samið var um? Þróun launavísitölu á almennum vinnumarkaði, umfram kostnaðarmat kjarasamninga, skýrist að einhverju leyti af:

1. fyrir fram umsömdum hreyfingum innan launataflna, svo sem starfsaldurshækkunum 
2. hækkunum markaðslauna umfram þær almennu prósentuhækkanir sem samið var um í samningunum (sem stundum er nefnt launaskrið). 

Síðarnefndi þátturinn skýrist að líkindum annars vegar af:

1. spennu á vinnumarkaði og umframeftirspurn eftir vinnuafli  
2. ákveðinni ,,leiðréttingu'' á hlutfallslegum launabilum þar sem ekki allir sætta sig við þá stefnu að hækka sífellt lægstu laun umfram laun annarra.  

Þróunin skýrist því líklega hvort tveggja af launastefnunni sem samið er um í kjarasamningum og almennu efnahagsástandi þó erfitt sé að leggja nákvæmt mat á hlutfallsleg áhrif hvors þáttar. Þegar efnahagsástand er gott og spenna er á vinnumarkaði má leiða líkur að því að ósætti um mismunandi hlutfallshækkanir birtist í miklu launaskriði - undir slíkum kringumstæðum er launaþróun líkleg til að fóðra verðbólgu. Í ljósi þjóðhagslegs mikilvægis þess að ná betur utan um þróunina, m.a. svo hægt sé að taka mið af þessum þáttum við kjarasamningagerð, verður að bæta gagnaöflun og úrvinnslu sem snýr að launatölfræði á Íslandi.

Þörf á nýrri nálgun

Það er staðreynd að launaþróun á Íslandi hefur um langa hríð verið í ósamræmi við framleiðnivöxt, þ.e. undirliggjandi aukningu verðmætasköpunar, og þar með við verðstöðugleika. Íslenskur vinnumarkaður hefur verið fastur í viðjum vanans þar sem of mikil áhersla hefur verið á hækkun nafnlauna og of lítil áhersla á það sem þau raunverulega skila þegar upp er staðið. Það er í sjálfu sér ekki óeðlilegt að áherslan sé á þróun nafnlauna við samningagerð. Hún er sýnileg, einföld í skilaboðum og auðveld að mæla. Raunlaun, kaupmáttur og langtímaáhrif eru hins vegar flóknari, óáþreifanlegri og koma fram síðar. Útkoman verður því að jafnaði sú að samið er um hækkanir sem eru umfram framleiðnivöxt og efnahagslegt þol hagkerfisins.

Þrátt fyrir vilja aðila vinnumarkaðarins til að stuðla að efnahagslegum stöðugleika virðist ítrekað erfitt að ná niðurstöðu sem styður við hóflega verðbólgu og lágt vaxtastig. Í kjölfar stefnumarkandi kjarasamninga eru fjölmargir og oft fámennir hópar sem, í sinni eigin hagsmunagæslu, reyna að knýja fram umframhækkanir og grafa undan samstöðu um stefnuna. Það mun að líkindum vera niðurstaðan á meðan kerfið er uppbyggt á þann hátt sem það er. Fjöldi smárra stéttarfélaga og úrræðaleysi ríkissáttasemjara er því stöðug áskorun við kjarasamningagerð á Íslandi.

Fræg eru orðin um að það sé brjálæði að endurtaka sama hlutinn aftur og aftur og búast við nýrri niðurstöðu. Þau orð mætti heimfæra yfir á íslenskan vinnumarkað, enda eru atvinnurekendur á Íslandi sammála um að breytinga sé þörf á umgjörð kjarasamningagerðar. Í könnunum sem Samtök atvinnulífsins hafa framkvæmt kemur fram að 75% stjórnenda íslenskra fyrirtækja telji þörf á að gera breytingar á vinnulöggjöfinni. Svipað hlutfall félagsmanna SA telur að hlutverk ríkissáttasemjara eigi að vera að tryggja að launastefnu stefnumarkandi kjarasamninga sé fylgt eins og þekkist á hinum Norðurlöndunum.

Tillögur að umbótum

Samtök atvinnulífsins hafa lagt fram tillögur sem snúa að því að bæta umgjörð íslensks vinnumarkaðar og stuðla að skilvirkari kjarasamningagerð:

• Hlutverk ríkissáttasemjara verði að stuðla að efnahagslegum stöðugleika með því að tryggja að launastefnu sé fylgt í öllum öðrum kjarasamningum í kjölfar stefnumarkandi kjarasamninga. 
• Skylt verði að kjósa um miðlunartillögu ríkissáttasemjara í kjaradeilu. 
• Heimild til að sameina atkvæðagreiðslur. 
• Heimild til frestunar vinnustöðvunar. 
• Skoðað verði af alvöru hvernig innleiða megi vinnubrögð við kjarasamningagerð að Norrænni fyrirmynd. 

Kaldhæðni örlaganna

Aðilar vinnumarkaðarins hafa áhyggjur af því að þróun verðlags gæti fellt kjarasamninga í haust vegna forsenduákvæðis um verðbólgu. Á sama tíma hefur Seðlabankinn áhyggjur af launaþróun í tengslum við verðbólguhorfur. Það er kominn tími til að endurskoða þessa hringavitleysu af alvöru. Ábyrg launamyndun snýst ekki um að halda aftur af launafólki, heldur um að verja lífskjör og kaupmátt til lengri tíma litið. Það krefst þess að horft sé fram hjá skammtímasigrum í krónutölum en þess í stað einblínt á sjálfbæran og viðvarandi lífskjarabata. Á meðan nafnlaunahækkanir fá að ráða för mun Ísland halda áfram að búa við óþarflega mikla verðbólgu og of háa vexti.